Næstum þriðji hver fullorðinn Svíi (29 prósent) notar einhverja tóbaks-/nikótínvöru reglulega, samkvæmt nýjustu tölfræði frá CAN, sænsku samtökunum fyrir áfengis- og vímuefnafræðslu. Margir þeirra sem reykja, nota neftóbak eða rafrettur vilja hætta. Samkvæmt gögnum frá Reykingastöðinni vilja allt að 70 prósent reykingamanna hætta. Um áramót lofa margir að hafa reykt síðustu sígarettu sína eða tekið síðustu pilluna sína, en það mun líklega ekki gerast.
Jesper Hellberg vinnur með hæfum reykinga-/nikótínstöðvunaraðferðum á Örebro-svæðinu. Í hans starfi hætta um 30 prósent sígarettur og neftóbak. Það er erfitt að standast löngunina og þá hjálpar það að fá stuðning. Jesper Hellberg ber það venjulega saman að hætta að reykja sjálfur við að klára íþróttakeppni, eins og Vasaloppet eða Göteborgsvarvet, án undirbúnings.
– Það eru einstaka „djöflar“ sem geta gert þetta, en það er sjaldan ánægjuleg upplifun. Flestir þurfa að setja sér æfingaráætlun og skipuleggja hana. Þá er hægt að framkvæma hana vel og gera hana að viðráðanlegri áskorun, segir Jesper Hellberg.
Mikil áhætta fyrir marga hópa
Ef einhver missir af marklínunni í Vasaloppinu eða fær krampa í Gautaborg, þá er það sorglegt fyrir viðkomandi. En ef fólki tekst ekki að hætta að reykja nikótín/tóbak, þá er miklu meira í húfi.
Reykingar tóbaks eru stærsti einstaki áhættuþátturinn fyrir sjúkdóma og ótímabæran dauða. Reykingar eru stærsti áhættuþátturinn fyrir ýmis krabbamein og sjúkdóma í lungum, hjarta og æðum. Nikótínneysla eykur hættuna á sykursýki af tegund 2, ákveðnum tegundum krabbameins og alvarlegri hjartaáfalli og heilablóðfalli. Rannsóknir sýna að nikótín breytir þroska heilans, sem er sérstaklega neikvætt fyrir ungt fólk. Reykingar og nikótínneysla (brúns og hvíts neftóbaks) á meðgöngu auka hættuna á ýmsum fylgikvillum og fósturdauða. Við brjóstagjöf er hætta á að barnið innbyrði nikótín í gegnum brjóstamjólkina. Börn geta einnig orðið fyrir áhrifum af óbeinum reykingum.
Reykingar auka hættuna á fylgikvillum eftir aðgerð og á vandamálum í hjarta, æðum og lungum sem koma upp við aðgerð. Heilbrigðiseftirlitið krefst þess að heilbrigðiskerfið forgangsraði reykingastöðvun. Byggt á gögnum hafa verið þróaðar leiðbeiningar um hvernig stuðningurinn skuli hannaður og hverjir skuli fá hann í fyrsta lagi.
Ráðleggingar Heilbrigðiseftirlitsins eru flokkaðar þannig að 1 – 3 þýðir að það sé eitthvað sem heilbrigðiskerfið ætti að bjóða upp á, 4 – 7 er hægt að bjóða upp á og 8 – 10 er boðið upp á í undantekningartilvikum. Þegar kemur að tóbaksnotkun enda margar ráðlegginganna á ráðlögðu stigi. Endurtekin ráðlegging eru ráðgjafarsamtöl og hæf ráðgjafarsamtöl. Það er einnig hægt að sameina það við lyfseðilslaus nikótínlyf og lyfseðilsskyld lyf sem fjarlægja nikótínlöngun.
Að hætta að reykja fyrir aðgerð eða á meðgöngu er forgangsverkefni. Ungt fólk með daglega notkun er einnig forgangshópur, óháð því hversu mikið tóbak/nikótín það notar. Margir byrja að nota á unglingsárum og verða háðir nikótíni snemma. Hætta á veikindum og dánartíðni af völdum reykinga eykst með fjölda sígaretta og því hversu lengi þú hefur reykt. Snus eykur einnig hættu á veikindum og dauða, skrifar Heilbrigðiseftirlitið í leiðbeiningum sínum. Annar forgangshópur eru þeir sem kallast fullorðnir í sérstakri áhættu. Þetta er fólk sem er þegar viðkvæmt, jafnvel án tóbaks/nikótíns. Til að koma í veg fyrir frekari heilsubrest og ótímabæran dauða er sérstaklega mikilvægt að það fái stuðning.
Dæmi um slíka hópa eru fólk sem hefur
- sjúkdómur (t.d. sykursýki, astmi, langvinn lungnateppa, krabbamein, hjarta- og æðasjúkdómar, langvinnir verkir, geðklofi eða þunglyndi)
- líkamleg, andleg eða hugræn fötlun
- félagsleg varnarleysi (t.d. lág félagsleg og efnahagsleg staða)
- líffræðilegir áhættuþættir (t.d. háþrýstingur, blóðfitutruflanir, ofþyngd eða offita)
- aðrir áhættuþættir (t.d. nokkrar óhollar lífsstílsvenjur samtímis eða slys)
Erfiðara að hætta þegar maður er með geðsjúkdóm
Tóbaks- og nikótínnotkun er mun algengari meðal fullorðinna í sérstakri áhættu og fólks sem býr við erfiðari lífsaðstæður en meðaltal. Nýjasta könnun Lýðheilsustofnunar Svíþjóðar sýndi að það er mun algengara að fólk sem fær veikindaréttindi eða aðrar virknibætur reyki (18 prósent).
Tölfræði Hagstofunnar sýnir að meðal þeirra sem hafa lægstu tekjurnar reykja 13,6 prósent samanborið við 3,6 prósent meðal þeirra sem hafa hæstu tekjurnar. Í könnun Hagstofunnar svöruðu 8 prósent þjóðarinnar í heild sinni að þeir reyki, meðal þeirra sem eru með fötlun eru það 14 prósent. Meðal einstæðra foreldra reykja 37 prósent eða nota neftóbak, hjá foreldrum sem eru í sambúð/giftum er hlutfallið 21 prósent. Tölfræði Hagstofunnar sýnir einnig að erlendis fæddir karlar skera sig úr, meðal þeirra reykja 19 prósent. Af þeim sem leita sér aðstoðar í geðdeildarmeðferð reykja 50 prósent. Allt að 80 prósent sjúklinga á fíkniefnamiðstöðvum reykja. Könnun á Stokkhólmssvæðinu frá 2020 sýndi að þótt reykingar minnkuðu meðal ungs fólks, þá hafði tengslin milli reykinga og geðheilbrigðisvandamála styrkst. Meðal nemenda sem oft eða mjög oft upplifðu geðræn einkenni, svefnvandamál eða þunglyndi og ótta, voru reykingar tvisvar til þrisvar sinnum algengari en hjá öðrum nemendum. Því oftar sem einkennin komu fram og því fleiri einkenni sem þeir höfðu, því sterkari var tengslin við reykingar.
„Dekraðu við þig með sígarettu“ er ekki alltaf gagnlegt
Jesper Hellberg, sem vinnur með hæfum tóbaks-/nikótínstöðvunaraðferðum í Örebro-héraði, hefur tekið eftir því að það er almennt erfiðara fyrir fólk sem þjáist af geðsjúkdómum að hætta að reykja eða nota neftóbak, er það oft vegna þess að fráhvarfseinkennin eru of erfið, skapið hefur áhrif og erfitt er að standast löngunina. Fyrir þá sem almennt líða illa andlega getur þetta verið sérstaklega erfitt. Þetta fólk gæti þurft meiri stuðning en þeir sem „bara“ hafa löngunina til að berjast.
– Þeir sem glíma við geðsjúkdóma gætu þurft meiri samskipti. Þeir gætu þurft fleiri samskipti, lengri samskipti og kannski fleiri tilraunir. En ef maður kemst í gegnum þetta er það oft mjög jákvætt, segir Jesper Hellberg.
Hann gagnrýnir röksemdafærsluna um að þeir sem reykja eða nota neftóbak eigi að fá að „dekra við sig“ með því, ef lífið er annars erfitt.
– Oft er blautt teppi lagt yfir alla. „Þeim líður svo illa að við ættum ekki að taka sígaretturnar frá þeim.“ Ég tel að þessir sjúklingar ættu að fá rétta þekkingu og upplýsingar svo þeir geti síðan tekið sínar eigin ákvarðanir, segir Jesper Hellberg.
Andstæður hópur, þar sem alls engin slepphugsun ríkir, eru barnshafandi konur. Þær finna fyrir miklum þrýstingi til að hætta að reykja tóbak/nikótín og líður mjög illa þegar það tekst ekki.
– Þungaðar konur gera mikið úr sjálfum sér þegar þeim mistekst. Á sama tíma ættu þær að forðast lyfin sem eru einn af þáttunum í því að hætta að reykja.
Jesper Hellberg telur mikilvægt að þekking á tóbaksstöðvun sé útbreidd og ekki aðeins aðgengileg í heilsugæslu. Það er gott ef þekkingin er tiltæk meðal ljósmæðra og innan geðlækninga, sem og í heilbrigðisþjónustu almennt, svo að sjúklingar sem eru í áhættuhópi af ýmsum ástæðum geti fengið réttan stuðning.
– Það er mikilvægt að tala við einhvern sem er að hætta að reykja og ræða fíknina. Annars gerir maður það ekki og fær ávítur, athugasemdina „en ættirðu ekki að hætta?“ eða kannski klapp á bakið „vel gert“. Það eru kannski ekki svo margar umræður við einstakling sem skilur fíkn. Það er mikilvægt að fá ný sjónarhorn og innsýn frá utanaðkomandi aðila sem þekkir málið. Maður tekur eftir því að margir þurfa á því að halda, segir Jesper Hellberg.
Neðanmálsgrein: Leiðbeiningar sænsku heilbrigðis- og velferðarstofnunarinnar veita upplýsingar um hönnun stuðnings fyrir mismunandi hópa sem nota tóbak. Leiðbeiningarnar eru frá 2018 og uppfærðar leiðbeiningar eru áætlaðar fyrir árið 2024.
