Með líflegri og ævilangri skuldbindingu við tóbaksmál

Að tala við Barbro Westerholm er eins og að hlusta á tæran vorlæk. Orðin renna fram í endalausum straumi, allar staðreyndir og ártöl eru þar í réttri röð, blandað saman við litlar skapandi athugasemdir og hugmyndir um hvað þarf enn að gera.

Það er skemmtilegt að spjalla við hana, langvarandi þátttaka hennar í tóbaksmálunum nær meðal annars til níunda áratugarins þegar viðhorf til tóbaks breyttist gjörsamlega og þar sem tóbaksvarnir gengu eins og klukka. En áratugurinn innihélt einnig alvarlega ávítur frá þáverandi félagsmálaráðherra, Gertrud Sigurdsen.

En ef við snúum okkur aftur til þessarar reykjandi 14 ára stúlku sem hélt föður sínum félagsskap með sígarettu, þá hóf hún að lokum nám í læknadeild, kynntist samnemanda sínum sem einnig reykti, giftist og endaði með aðeins of dýra íbúð. Endurskoðun á útgjöldum hennar leiddi til þess að Barbro Westerholm hætti að reykja. Eiginmaður hennar hins vegar náði því ekki fyrr en fimm árum síðar.

–Það var í tísku að reykja þá og ég vissi að ef ég reykti myndi ég ekki borða sælgæti. En ég hætti skyndilega, segir hún.

Á þeim tíma var tóbak markaðssett með rökum sem beinast að konum: reykingar gerðu þeim kleift að viðhalda þyngd sinni.

Fyrir yngri lesendur kann þetta að hljóma ótrúlegt, að læknar sérstaklega reyktu, en í byrjun sjöunda áratugarins reykti helmingur allra lækna, samkvæmt Barbro Westerholm.

– Maðurinn minn var skurðlæknir og stundum þegar hann hafði ekki tíma til að borða á milli aðgerða kom góðhjartað hjúkrunarkona og stakk honum sígarettu í munninn. Læknar reyktu eins og brjálæðingar þá!

En fljótlega fór fram umræða um heilsufarsáhættu reykinga og rannsókn á krabbameini árið 1963 leiddi til þess að eiginmaður hennar hætti einnig að reykja.

Skýrari áhætta af tóbaksnotkun

Þegar Barbro Westerholm starfaði sem yfirmaður vansköpunarskrár hjá Heilbrigðisstofnuninni (National Health and Welfare) var grunur um að ákveðin sápa jók hættuna á fæðingargöllum hjá kvenkyns heilbrigðisstarfsfólki. Hins vegar var ekki hægt að sanna þetta samband. Reykingar komu þó fram sem áhættuþáttur og ein af fyrstu rannsóknunum sem sýndi fram á áhættuna fyrir ófætt barn kom fram á þeim tíma.

Þetta leiddi til þess að Heilbrigðiseftirlitið fór að upplýsa barnshafandi konur um að þær ættu ekki að reykja á meðgöngu og þegar áhættan af tóbaksnotkun varð sífellt ljósari vildi yfirvaldið leggja grunn að tóbakslögum.

Á þeim tíma störfuðu Margaretha Haglund, sem nú er sérfræðingur í tóbaksstefnu hjá Tobacco Facts, og Paul Nordgren hjá Heilbrigðis- og velferðarnefndinni. Bæði voru mjög áhugasöm um tóbaksmál.

Fyrsta konan sem forstjóri Heilbrigðis- og velferðarstofnunar

Þegar Barbro Westerholm varð fyrsta konan til að gegna embætti forstjóra Heilbrigðis- og velferðarnefndar árið 1979, gætti hún þess að setja tóbak ofarlega á dagskrá.

–Fyrirbyggjandi starf varð mjög mikilvægt, við gerðum okkur grein fyrir því að við myndum ekki hafa efni á heilbrigðis- og læknisþjónustu framtíðarinnar ef við tökum ekki rétt á málum varðandi fyrirbyggjanlega heilsubrest. Við þróuðum áætlanir, lögðum til reyklaus vinnusvæði og fengum meðal annars LO með okkur í lið með okkur, sem gerðu sér grein fyrir því að þetta væri vinnuumhverfismál, ekki síst fyrir þá sem reykja ekki.

Barbro Westerholm minnist þess tíma með hlýju.

„Það var mjög gaman að vera þarna, allir voru svo áhugasamir,“ segir hún.

Hins vegar féll tillagan um að innheimta nokkra senta fyrir hverja sígarettu sem gjald sem renndi til forvarna gegn tóbaksnotkun ekki vel.

– Við bárum tillöguna upp við þáverandi heilbrigðisráðherra, Gertrud Sigurdsen. En tillagan var talin skattur og yfirvald myndi ekki komast inn á löggjafarsviðið. Ég fékk miklar ávítur því það var ekki hlutverk yfirvaldsins að leggja til eitthvað slíkt. Við fórum þaðan með eyrun spítt, segir hún og hlær að minningunni.

Hún lét af störfum hjá Heilbrigðis- og velferðarnefndinni eftir að skipun hennar rann út.

–Ég hætti hjá Heilbrigðis- og velferðarnefndinni árið 1985. Það var ekki bara skipulagningin sem lá að baki því, heldur höfðum við svo ólíkar skoðanir á lýðheilsumálum.

Kvennasamtök vilja lög um tóbak

Þegar Barbro Westerholm kom á þing fyrir þáverandi Þjóðarflokkinn árið 1988 hófust átök gegn tóbaksnotkun á ný. Jafnaðarmannakonan Margareta Winberg hóf stofnun kvennatengsla fyrir tóbakslöggjöf til að vernda börn og ungmenni, og að lokum var tengslanetinu stýrt af Barbro Westerholm.

– Heilbrigðis- og velferðarnefndin hafði verið á þeirri braut, svo það voru sannanir fyrir því. Við skrifuðum tillögur og heilbrigðis- og læknisráðherrann Bo Könberg var alveg sammála því sem reykingamaðurinn sem hann hafði verið. Við bjuggumst við því að á tóbakslausa deginum 1992 yrði lagt fram frumvarp um tóbakslög, en það gerðist ekki. Hófsemisflokkurinn sögðu að engin skoðun væri fyrir því.

Þeir hefðu ekki sagt það, því þá tók vinnan við að skapa þá skoðun virkilega við: Stéttarfélög gegn tóbaki voru stofnuð og dreifðu upplýsingum um landið og þau höfðu samband við alla þingmenn til að kanna hvað þeim fannst um tóbaksmálið. Fjölmiðlar voru á höttunum, DN birti greinaröð um skaðleg áhrif reykinga og Aftonbladet réði jafnaðarmanninn Monu Sahlin í símaviðtal um hvernig hún átti í erfiðleikum með að hætta að reykja.

Frumvarpið kom loksins, þingsákvörðun um tóbakslög var tekin árið 1993 og lögin voru síðan hert eftir aðeins eitt ár.

– Þetta var mjög skemmtilegt og örvandi tímabil. Fagfélög gegn tóbaki héldu sýningar í þinginu, þar á meðal fötu af tjöru sem sýndi hversu mikið maður fær út úr reykingum og að nikótín er alveg jafn ávanabindandi og fíkniefni. Þetta voru öflugar upplýsingar á tíunda áratugnum, segir hún.

Starfsemi margra aðila stuðlaði að minnkun tóbaksneyslu. Þegar hún var spurð hvað hefði virkað vel í tóbaksvarnaaðgerðum í gegnum árin nefnir hún samvinnu.

–Árangurinn kom frá þverpólitískum hópi, með konum sem sameinuðust til að koma í veg fyrir að ungt fólk festist í nikótínfíkn, fagfélögunum auðvitað, og ekki síst tengslunum við áhugasama blaðamenn, segir hún.

Áhuginn hefur dofnað

Þegar Barbro Westerholm sneri aftur á þing árið 2006 eftir tveggja kjörtímabila hlé var andrúmsloftið annað.

–Það er erfiðara að vekja áhuga þingmanna núna. Ég myndi segja að áttundi og tíundi áratugurinn hafi verið gullöld þegar kom að forvörnum gegn tóbaki. Nú gerist það að ég er eini þingmaðurinn sem er viðstaddur þegar fagfélögin og Tóbaksfréttirnar halda þverpólitíska fundi.

Ástæðan gæti verið sú að reykingar hafa minnkað verulega og að forvarnarstarf og upplýsingagjöf um reykingar hefur verið sett í minni forgang.

Jafnvel þótt forvarnir gegn tóbaki hafi verið lækkaðar í forgangi, þá eru enn ljósglætur.

–Það var greinilegt að við fengum lög sem bönnuðu reykingar á ákveðnum stöðum utandyra í fyrra. Flokkurinn minn var ekki hrifinn, en það voru nokkrir sem greiddu atkvæði með því, svo lögin voru samþykkt, segir Barbro Westerholm.

Vilja frekari rannsóknir á heilsufarsáhættu af völdum snuss

Þegar hún var spurð hvort tóbaksiðnaðurinn hefði áhrif á sænska lýðheilsustefnu svaraði hún afdráttarlaust játandi.

– Það er snus og meint skaðleysi þess sem tóbaksiðnaðurinn einbeitir sér að. Snus er jafnvel meira ávanabindandi en sígarettur, en hér nota tóbaksfyrirtækin þau rök að snus sé ekki eins hættulegt þegar kemur að lungnakrabbameini.

Þessum fullyrðingum má bregðast við með frekari rannsóknum á áhættu af snusi, telur hún.

– Það er mikilvægt að fjárfesta rannsóknarfé í þessu. Þegar kemur að fíkn er snus mjög áhyggjuefni og fyrir þá sem hafa tilhneigingu til fíknar er nikótín lykilatriði að öðrum fíkniefnum. Tannlæknar gegna mikilvægu hlutverki í að upplýsa fólk um að snus hefur einhver áhrif á munnholið, jafnvel þótt æxlisvandamálið hafi ekki verið sýnt fram á. Það eru einhverjar vísbendingar um briskrabbamein og ef taka á þessu verður að afla traustra gagna. En pólitískur áhugi er lágur.

Jafnvel meðal blaðamanna hefur áhugi á tóbaksmálinu dvínað. Tóbaksiðnaðurinn er sjaldan grandskoðaður.

–Það virðist ekki vera verið að taka á málinu af sjálfu sér. Fjölmiðlar bregðast við frumkvæði stjórnvalda og staðbundnum aðgerðum í héruðum og sveitarfélögum, þeir eru því miður frekar viðbragðsfúsir en virkir.

Tóbaksiðnaðurinn vandi

Þegar kemur að vandamálum og erfiðleikum sem hún hefur lent í, þá er það þrýstihópastarfsemi tóbaksiðnaðarins sem Barbro Westerholm nefnir.

– Þetta er leið iðnaðarins til að beita sér fyrir þrýstihópum. Þegar við áttum umræður um tóbakslögin í þinginu sá ég að í hádegishléinu hlupu fulltrúar flokkanna upp á áhorfendapallana þar sem tóbaksiðnaðurinn sat. Og ég sé enn hvernig þeir bjóða upp á upplýsingar um hættur af snusi og bera þær saman við hættur af reykingum.

Samkvæmt 5.3. grein tóbaksvarnasamningsins má tóbaksiðnaðurinn ekki hafa áhrif á stefnu í lýðheilsu og samskipti stjórnmálamanna eða embættismanna við fulltrúa tóbaksfyrirtækja verða að vera tilkynnt opinberlega. Barbro Westerholm leggur áherslu á þetta gagnsæi.

–Það hafa ekki verið svo margir fundir, það var eitthvað um skattamálið og kvikmyndasýningu sem ég fór á, og ég tilkynnti þessi tilefni til hópstjóra míns og einnig til Tóbaksfrétta.

Hversu vel þekkja stjórnmálamenn Tóbaksvarnasamninginn og 5.3. grein hans?

–Þekking er almennt lítil innan flokkanna, jafnvel þótt við reynum að miðla upplýsingum. Nefndarmenn í félagsmálanefnd eru vel upplýstir, en ekki í hinum nefndunum.

Margt hefur gerst í viðhorfi til tóbaks frá sjöunda áratugnum, breytingar sem Barbro Westerholm hefur verið öflugur drifkraftur í.

–Áður fyrr reykti fólk í þinginu. Í dag er þar lítið glerbúr þar sem nokkrir sitja og reykja – það er mikil breyting sem hefur átt sér stað. Nú er svo mikilvægt að koma í veg fyrir nýjar viðbætur, og skólar gegna mikilvægu hlutverki í því, að halda skólum tóbakslausum svo að reykingar og neftóbak komi ekki aftur til ungs fólks.

Vekur upp umhverfisþáttinn

Lögin um reyklausar útikaffihús heppnuðust vel og nú er komið að næsta skrefi. Þann 31. maí, á tóbakslausa deginum, verður Barbro Westerholm úti í Stokkhólmi að tína upp sígarettustubba. Hún vonast til að margir frægir einstaklingar muni nota frægð sína til að hjálpa til við að vekja athygli á ruslinu og umhverfisskaða sem sígarettustubbar og neftóbaksefni valda.

– Ég hef séð að það eru fullt af sígarettustubbum núna. Ímyndið ykkur ef Zlatan væri að tína upp sígarettustubba þennan dag í stað þess að spila fótbolta – það hefði áhrif. Það er kominn tími til að endurvekja áhugann sem var á tíunda áratugnum varðandi tóbaksmálið. Ég vona að dagurinn hjálpi til við að fanga umhverfisvæna ungmenni, segir Barbro Westerholm.

Lestu meira um tóbaksstefnu síðustu 100 árin hér.