– Góð löggjöf gerir það erfiðara að halda áfram og gefur fólki meiri hvöt til að reyna að hætta, segir hún.
Það er bannað að kaupa tóbaks- og nikótínvörur fyrir alla yngri en 18 ára, en það kemur ekki í veg fyrir að ungt fólk komist yfir þær og verði háð þeim. Margareta Pantzar hefur þróað handbækur fyrir SOTIS-aðferðina, sem er ætluð ungmennum til að veita þeim stuðning við að hætta. Nú er Stokkhólmshérað að uppfæra handbækur til að bæta við nýju nikótínvörunum, meðal annars.
– Það er frábært að þetta sé verið að uppfæra. Það verður mjög gagnlegt, segir Margareta Pantzar.
En hún leggur áherslu á að besta leiðin til að styðja ungt fólk sem er fíkill sé forvarnir. Mikilvægur þáttur er löggjöf.
– Aldurstakmarkanir eru mikilvægar og það er mikilvægt að tryggja að þeim sé fylgt. Við vitum líka að hærri skattar skipta máli. Samkvæmt rannsóknum eru verð það mikilvægasta. En þegar sú rannsókn kom út vissum við ekki að bragðtegundirnar myndu þróast. Bragðtegundirnar skipta líka miklu máli. Þær fá þig til að bera kennsl á vörurnar með ánægju - og í sælgætislegum skilningi.
Löggjöf hefur áhrif á viðhorf
Margareta Pantzar gagnrýnir einnig þá staðreynd að ekki séu eins strangar reglur um markaðssetningu nýju nikótínvörunnar og um brúnt neftóbak og sígarettur.
Löggjöf snýst um meira en að innleiða bönn. Hún snýst um viðhorf í samfélaginu og það getur haft mikil áhrif á viðhorf ungs fólks.
– Ef samfélagið er mjög eftirlátssamt og það flæðir bara yfir af nýjum vörum, eins og núna, þá verður mjög auðvelt að tileinka sér þær. Maður verður forvitinn og vill prófa. Þá hefur ungt fólk engan hvata til að standast eða enga innri rödd sem segir: „Þetta er kannski ekki gott“. Þau heyra bara að þetta sé ekki svo hættulegt. Þetta er skemmtilegt, frekar gott og ódýrt.
Með strangari lögum og minna eftirlátssömu viðhorfi myndu fleiri ungmenni hætta, segir Margareta Pantzar. Flestir ungmenni vilja jú ekki verða háðir til lengri tíma litið. Þetta má sjá af könnunum CAN á skólabörnum. Árið 2022 svöruðu 27 prósent þeirra sem reyktu á öðru ári í framhaldsskóla að þeir vildu hætta strax. Á sama tíma svöruðu 37 prósent að þeir vildu hætta í framtíðinni. Tölurnar fyrir munntóbak fylgdu svipuðu mynstri, 15 prósent vilja hætta núna og 38 prósent vilja hætta í framtíðinni.
– Þau eru rétt að byrja að koma sér fyrir í neyslu sinni og skilja ekki almennilega afleiðingar þess sem þau eru að gera. Þau vita ekki neitt um fíknina og það er mjög augljóst að þau halda að þau hafi stjórn á henni. Þau geta hætt þegar þau ákveða, en það er oft ekki svo einfalt þegar fíknin hefur komið sér fyrir.
Ungt fólk hugsar ekki til langs tíma
Mikilvægur munur á ungum og eldri notendum er að eldri notendur eru meðvitaðri þegar þeir leita sér aðstoðar. Fullorðnir hafa oft upplifað neikvæðar afleiðingar af notkun sinni og eru hvattir til að hætta strax. Þeir kunna einnig að hafa reynt sjálfir og þegar þeir leita sér aðstoðar eru þeir tilbúnir að leggja sig fram um að hætta.
– Með fullorðnum segirðu þeim hvernig stuðningurinn er settur upp og þau ákveða hvort þau vilja taka þátt. Síðan byrjarðu með mjög skýra áætlun og heimavinnu. Með ungt fólk verður þú að vera aðeins opnari fyrir því að þau hafa kannski ekki þessa langtímahugsun. Ákvörðunin er oft ekki skýr og getur verið aðeins meira fram og til baka. Einn daginn vilja þau hætta, næsta ekki. Þú verður að ræða og miðla þekkingu og nota hópfundi til að hvetja þau og fá þau til að hugsa um og finna góða valkosti.
Með SOTIS er hugmyndin að ná til ungmenna snemma áður en fíknin verður of rótgróin. Í 8. bekk, þegar allir nemendur fara í heilsufarsviðtal, eru spurningar spurðar um tóbak og nýjar vörur.
– Í stuðningssamræðunum eru þrjár leiðir með mismunandi áherslum og innihaldi. Það byggist á því hvort nemandinn er tóbaks- og nikótínlaus, hvort hann sé að prófa eða hvort nemandinn noti vöruna reglulega. Þetta er tekið með í reikninginn ef hann notar vöru að minnsta kosti einu sinni í viku í fjórar vikur, þannig að það er lágt þröskuldur fyrir hana til að flokkast sem regluleg, útskýrir Margareta Pantzar.
Auk skólaheilsugæslu geta ungmennastofur nýtt sér þjónustuna. Tannlæknaþjónusta getur einnig gert það ef hún hefur slíkt hlutverk og hún getur einnig verið gagnleg í sjálfboðastarfi.
– Þetta eru mjög raunhæf ráð. Hvernig get ég hvatt og staðfest ungt fólk til að tala um breytingar? Staðfesting er sérstaklega mikilvæg. Til dæmis: „Þú hefur tekist á við svo margt“, „Það er gaman að heyra hugsanir þínar“.
– Það er líka mjög mikilvægt að vera skýr. „Ég get verið áhyggjufull út af þér“. Ertu tilbúin/n að slíta sambandinu núna og hvaða dagur hentar til þess. „Viltu stuðning?“ „Hvað ertu að hugsa?“ Svo þú getir hvatt þau aðeins áfram.
Það ætti að vera opið samband en það ætti ekki að vera hik á markmiðinu.
– Sem fullorðinn einstaklingur verður maður að sætta sig við þá staðreynd að það besta er að hætta þessu. Á sama tíma er forvitni nauðsynleg. Hvernig hugsar unglingurinn, ef hann ákveður, hver væri ástæðan o.s.frv.
Skýrar reglur í öllum aðstæðum eru bestar
Ábyrgðin á að hvetja ungt fólk liggur ekki eingöngu hjá þeim sem stýrir stuðningssamræðunum. Í skóla getur ekki allt hvílt á herðum skólahjúkrunarfræðingsins. Almennt séð er þörf á stuðningslegu umhverfi.
–Það er gott að nokkrir séu að fylgjast með. Til dæmis gæti kennari sagt: „Það er frábært að þú sért að reyna. Ég sé að þú átt erfitt.“
Það er best ef skólinn styður einnig við að notkun tóbaks og nikótínvara sé bönnuð.
– Það besta er að hafa skýrar reglur um þetta, í skólanum, heima og á öllum sviðum þar sem ungt fólk er til staðar.
En það lítur ekki alltaf þannig út. Er ekki mögulegt að vinsælasti kennarinn í skólanum sé líka einhver sem nemendurnir sjá fyrir sér að leggja smá vinnu í kennslustundina?
– Nei, það er satt. Það gæti verið fólk sem á erfitt með að hætta sjálft. Á sama tíma er mikilvægt að þú skiljir hlutverk þitt sem fyrirmyndar. Þetta er ekki bara hvaða starf sem er og það væri best ef við hefðum tóbaks- og nikótínlausan skólatíma.
Margareta Pantzar telur að skólar geti komist langt með því einu að ræða hvernig hægt er að vera góðar fyrirmyndir og finna lausnir sem smám saman leiða að markmiðinu um tóbaks- og nikótínlausan skóladag.